↑ Powrót do Iaido

Teoria iaido

  • Shu Ha Ri                           Rozwój iaidoki
  • Zanshin                               Utrzymanie koncentracji
  • Ken i ichi                             Kendo i iaido stanowią całość
  • Ji ri ichi                                Praktyka i teoria są jednym
  • Maai                                     Dystans międzą przeciwnikami
  • Heijoshin                            Wewnętrzny spokój
  • Fudoshin                            Opanowanie
  • Shishin                                Umysł stojący w miejscu
  • Kihin                                    Styl, godność
  • Ichi Hyoshi                         Rytm jedności
  • Kankyu Kyojaku               Relacja między wolnym-szybkim a silnym-słabym
  • Itsuki                                    Fizyczna albo mentalna blokada
  • Kyojutsu                             Zdolność rozróżniania silnych i słabych punktów, oraz wykorzystania ich
  • Mitsu no sen                      Trzy sposoby przejmowania inicjatywy
  • Shikai                                  Cztery choroby
  • Kenchutai                           Atak i wyczekiwanie są jednością
  • Ki Ken Tai Ichi                   Duch, ciało i miecz są jednością

 SHU HA RI

Każdy iaidoka rozwija się. W procesie tym występuje pewien ukryty porządek, podzielony na trzy fazy:

  • SHU – Dosłownie znaczy „chronić”. Oznacza to chronienie wiedzy nauczyciela. Iaidoka w tej fazie (mniej więcej do trzeciego dana) ma po prostu powtarzać to, czego jest nauczany. Nie wolno tu wątpić w wiedzę nauczyciela.
  • HA – „Złamanie obietnicy” oznacza krytyczne spojrzenie iaidoki na wszystko to, czego nauczył się do tej pory. Opanowanie podstawowej techniki umożliwia od tego momentu przyjmowanie nauk od innych nauczycieli, co pozwoli mu porównać ze sobą różne systemy. W praktyce iaidoka jest tutaj między trzecim a szóstym danem.
  • RI –  Wreszcie nadchodzi moment, gdy nauczyciel i uczeń „rozstają się”. Zaawansowany i rozwinięty iaidoka jest teraz w stanie tworzyć własne techniki, nadać swojemu iaido indywidualny kształt i przekazywać je innym.

ZANSHIN

Utrzymanie koncentracji. Dosłownie oznacza to nieprzemijające (zan) serce (shin). Chodzi tu o „utrzymanie maksymalnej koncentracji już po zakończeniu techniki”. W tym kontekście nie ma znaczenia, czy uderzenie lub pchnięcie same w sobie były poprawnie wykonane. Nie zwracanie uwagi na przeciwnika po wykonaniu techniki, na jego ruchy, to kwestia braku zanshin. Przez tę nieuwagę sami znajdujemy się w niebezpieczeństwie, jesteśmy zagrożeni atakiem. W wolnym tłumaczeniu można powiedzieć że sensem zanshin jest „pozostanie” (gdyż zawsze istnieje zagrożenie), „utrzymanie koncentracji”, „utrzymanie myśli w tym miejscu”.

KEN I ICHI

Kendo i iaido idą w parze. Kendo to walka gdy miecz już został dobyty, iaido to walka gdy miecze ciągle znajdują się za pasem. Można powiedzieć, że póki miecz jest schowany, mówimy o sytuacji iai, zaś od momentu, gdy miecz opuszcza pochwę, mówimy o sytuacji kendo.

Iaido nazywane jest „saya no uchi”, co oznacza „w pochwie”.

JI RI ICHI

W iaido ważną częścią treningu, obok ćwiczenia technik, są studia nad teorią. Iai powstało jako sztuka walki wykorzystywana na polu bitwy, można więc łatwo założyć, że w początkach swojego istnienia dużo większą wagę kładziono na aspekt techniczny, zwyczajnie dlatego, że od tego zależało życie albo śmierć.

Gdy Japonia w okresie Edo (1603-1868) weszła w długi okres stabilności i pokoju, iai dla wielu bushi (klasy wojowników) stało się formą sztuki walki w której trening umysłu (to jest rozwój umiejętności koncentracji, wewnętrznego spokoju etc.) zaczął przeważać nad treningiem technicznym ukierunkowanym na sprawność w walce.

Nawet w Buke Shohatto, kodeksie postępowania dla członków rodzin z klasy bushi, napisane było, że poza treningiem wojskowym muszą oni zajmować się również literaturą, kaligrafią i podobnymi sztukami.

To połączenie aspektu wojennego z teoretycznym, naukowym treningiem nazywało się Bun Bu Ichi – literatura i sztuka walki są jednością; lub Bun Bu Ryodo, co oznacza dwie drogi literatury i sztuki walki.

Współczesnym wariantem tego wyrażenia jest Ji Ri Ichi – Ji (praktyka) i Ri (teoria) są jednością.

Co oznacza to dla współczesnego iaidoki?

Większość budoka w Japonii koncentruje się na jednym tylko, technicznym aspekcie. Zajrzą oni do podręcznika tylko, jeśli akurat mają podejść do egzaminu i chcą zdać jego część teoretyczną.

Z drugiej strony są ludzie, którzy poświęcają się teorii bardziej niż praktyce. Czytają oni grube książki o zen, konfucjanizmie i tak dalej i mogą oni wygłaszać całe wykłady o tym, co łączy zen i iaido, choć w praktyce nie potrafią nawet poprawnie ciąć.

Oczywistym jest, że nie można nauczyć się iaido z książki, ale z drugiej strony, nawet jeśli intensywnie ćwiczysz, ale nigdy nie czytasz nic na temat swojej sztuki, omija cię bardzo istotna część treningu. Zadaj sobie pytanie: dlaczego zacząłeś uczyć się iaido ? Jaka jest odpowiednia długość iaito ? Jak nazywają się poszczególne części miecza ? Czym jest zanshin ? Czym jest metsuke ? I tak dalej.

MAAI

Maai to dystans między tobą a twoim przeciwnikiem, mierzony od tylnej stopy. Każdy ruch w iaido ma specyficzne maai: czasem przeciwnik jest blisko, czasem daleko. Ważnym jest zdawać sobie sprawę, które maai występuje w danej sytacji, lub które maai trzeba w danym momencie wykorzystać. Daleki dystans nazywa się tomaai, zaś krótki dystans to chikamaai.

HEIJOSHIN

Wspólnym celem iaido i zen jest osiągnięcie wewnętrznego spokoju. Jeśli jesteś niespokojny, lub co gorsza spanikowany, niemożliwym staje się pokonanie przeciwnika. Wewnętrzny spokój w Japonii nazywany jest Heijoshin.

Heijo oznacza „zwyczajny”, „codzienny”, zaś shin (lub Kokoro) oznacza „serce”, „uczucie”.

Heijoshin można więc przetłumaczyć jako „codzienne nastawienie”.

Cokolwiek robisz, nieważne, czy są to zakupy, czy powtarzanie po raz setny pierwszego kata seitei, twoje nastawienie musi być zupełnie zwyczajne, spokojne.

W Japonii mówi się heijoshin kore michinari, co oznacza –  heijoshin to droga którą należy podążać.

FURIKABURI

Furikaburi to uniesienie miecza w górę, następujące przed kirioroshi (cięcie w dół).

Furikaburi i kiriorishi muszą płynnie przechodzić jedno w drugie.

W kata seitei iai miecz musi być, prowadzony w tył wzdłuż lewego ucha po nukitsuke, a następnie uniesiony nad głowę, z nachyleniem pod kątem 45 stopni.

Jeśli kiriorishi następuje po innym kirioroshi (jak ma to miejsce na przykład w kata numer 7, sanpogirir), miecz musi być obrócony w dłoniach nim zostanie on uniesiony nad głowę. Zdecydowanie nie powinno się tu unosić miecza kierując ostrze w stronę swojej twarzy. Furikaburi i kirioroshi muszą zawsze być wykonywane obszernymi ruchami.

ASHISABAKI

Ashisabaki oznacza pracę nóg. W iaido obie stopy muszą być skierowane do przodu, ale szczególną uwagę trzeba zwracać na tylną, która ma tendencję do stawania bokiem. Stopy powinny być stawiane dość daleko od siebie, tak, by biodra miały możliwość cofnięcia się. W czasie poruszania się trzeba starać się utrzymać biodra na tej samej wysokości. Zmieniając kierunek poruszania się trzeba zwracać uwagę, by stopy nie znalazły się na tej samej linii.

Poprawne ashisabaki jest bardzo ważne dla dobrej techniki cięcia i utrzymania odpowiedniej postawy ciała. Ashisabaki wykonywane jest zawsze z suriashi, to znaczy przesuwaniem stopy po podłożu. Nie powinno się unosić stopy zbyt wysoko, dodatkowo, robiąc krok trzeba pamiętać, by nie stawiać stopy zaczynając od pięty.

FUDOSHIN

Gdy stoisz naprzeciw przeciwnika ważnym jest, oczywiście, by nie dać się zaskoczyć. Nie można też pozwolić, by wygląd lub reputacja naszego przeciwnika wywarły na nas jakiś efekt. Trzeba nauczyć się opanowania, zimnej krwi. W Japonii nazywane jest to fudoshin. Fudo oznacza „nieporuszony”, shin zaś oznacza „serce”, „ducha” lub „nastawienie”. Nieporuszonym sercem nie wstrząsną czynniki zewnętrzne. Ci z nas, którzy ćwiczyli z japońskimi mistrzami (8 i 9 dany hanshi) wiedzą dobrze jak fudoshin wygląda w praktyce: nieważne jak szybko i mocno atakujesz, jakich sztuczek używasz, prawdziwy mistrz prawie nigdy nie da wytrącić się z równowagi. Prawie, bo każdy z nas jest tylko człowiekiem – nawet Sensei z 8 danem czasem popełni błąd przy noto.

SHISHIN

Jeśli twój umysł utknie na czymś, nie będziesz w stanie reagować na nic odpowiednio szybko. Stan taki to „zatrzymane serce”, shishin. Jest to stan przeciwny do fudoshin, coś czego zdecydowanie musimy starać się unikać. Twoje myśli muszą płynąć naturalnie od jednego zdarzenia do kolejnego, ale bez zatrzymywania się i skupiania na danym momencie. Oznacza to w praktyce, że uwaga nie może być skupiona na konkretnym elemencie, punkcie związanym z przeciwnikiem (na przykład na jego pięści lub broni) – musimy starać się dostrzegać całość.

KIHIN

Poza spokojnym, niewzruszonym nastawieniem, w czasie enbu (pokazu kata) zademonstrować trzeba również pewien styl i godność. Po japońsku nazywa się to kihin, albo kigurai. Oznacza to, między innymi, że w czasie enbu utrzymujemy stan maksymalnego skupienia, wyprostowaną postawę i powagę, by wyglądać godnie i pewnie.

Brak skupienia wyrażany jest między innymi słabym kirioroshi, brakiem koordynacji ruchów rąk i nóg, w dopuszczaniu, by lewa stopa odkręcała się w bok.  Obracanie lewej nogi w lewo nazywa się shumokuashi i jest to coś, czego w kendo, iaido i jodo powinniśmy unikać. Jedynie w przypadku, gdy stoimi w hanmi, czyli gdy całe ciało jest obrócone, dopuszcza się by lewa stopa nie była skierowana prosto do przodu. Ma to miejsce na przykład w kata numer dziewięć, soetezuki.

Wyprostowana postawa oznacza proste plecy i ramiona. Ale poprawną postawę charakteryzuje w szczególności to, że każdy ruch ma swój początek w biodrach.

Najlepszym sposobem na utrzymanie poprawnej postawy ciała jest:

  • Skupienie swojej energii w punkcie mniej więcej dziewięć centymetrów pod pępkiem; punkt ten po japońsku nazywa się tanden.
  • Oddychanie mięśniami brzucha, a nie klatki piersiowej. To z kolei nazywa się kokyu o tadashii (poprawne oddychanie).
  • Naciskanie podbrzuszem na obi.
  • Swoim nastawieniem musimy pokazać nie tylko entuzjazm, ale przede wszystkim to, że zdajemy sobie sprawę z faktu, że iaido wywodzi się z prawdziwej walki na śmierć i życie. Nie jest to taniec z mieczem, tylko techniki, które zastosowane w praktyce, są śmiertelnie niebezpieczne.

Kata, których się uczymy, są udoskonalonymi, poprawionymi technikami, stworzonymi przez naszych poprzedników z dawnych czasów, którzy poświęcili im swe życia. Dlatego formy te musimy ćwiczyć i traktować z szacunkiem.

ICHI HYOSHI

W Gorin no sho autorstwa Musashi Miyamoto, rytm cięcia opisany jest jako ichi hyoshi, co oznacza „rytm jedności”.

Tłumaczenie tego fragmentu brzmi następująco:

„Rytm jedności oznacza, że gdy walczymy z przeciwnikiem, musimy trafić go tak szybko i bezpośrednio jak to możliwe, bez ruszania ciała i wzburzania swego ducha, jeszcze w czasie gdy przeciwnik nie podjął decyzji. Trafienie przeciwnika nim ten postanowi wycofać się, bronić lub atakować, oznacza właśnie rytm jedności. Trzeba trenować by opanować ten rytm, potrafić trafić przeciwnika w ułamku sekundy.”

Yamatsuta Sensei napisał książkę o Muso Shinden Ryu i wyjaśnił słowa Musashiego w następujący sposób: „ichi hyoshi o którym mówił Musashi oznacza, że uniesienie miecza i cięcie nie mogą być wykonywane w dwóch etapach. Musi to być jeden ruch, przypominający wahadło zegara. Wahadło porusza się w przód i w tył bez wyraźnego zatrzymania w żadnym momencie. Poprawne cięcie wykonywane jest w rytmie ichi hyoshi, bez żadnego zawahania.

KANKYU KYOJAKU

Kankyu kyojaku dosłownie oznacza powoli (kan), szybko (kyu), silnie (kyo) i słabo (jaku). Trenując kata iaido ważnym jest nauczenie się, które ruchy wykonywać szybko, które powoli, które mają być wykonane luźno, lekko, a które mocno, gwałtowniej. Nie wszystkie ruchy w kata iaido muszą być wykonane bardzo szybko i z dużą siłą. Kirioroshi musi takie być, oczywiście, ale na przykład chiburi powinno być wykonane luźno, z relaksem.

By nauczyć się rytmu kata, Tanaya Sensei zaleca następującą metodę treningu:

  • Najpierw wykonuj kata w zwolnionym tempie. Wszystkie ruchy niech będą najwolniejsze, jak się da. Powtórz to około pięciu razy.
  • Potem wykonaj te same kata w przyspieszonym tempie. Wszystkie ruchy wykonaj z największą możliwą prędkością (ale tak, by dalej były one technicznie poprawne). To również powtórz około pięciu razy.
  • Wreszcie wykonaj kata w poprawnym tempie, kładąc właściwy nacisk na ruchy wolne-szybkie i silne-słabe.

Szczególnie w sytuacji, gdy poza tobą w dojo nie ma nikogo, kto mógłby cię poprawić, jest to doskonała metoda by samemu nauczyć się rytmu kata.

ITSUKI

Itsuki to słowo trudne do przetłumaczenia. Znak „i” oznacza „być”, „być obecnym”, zaś „tsuki” oznacza „potwierdzać”, „ustalać”. W budo ważnym jest, by unikać itsuki.

Itsuki oznacza utknięcie, fizyczne lub mentalne. Taka sytuacja stwarza oczywiście doskonałą okazję dla przeciwnika.

  • Fizyczne itsuki oznacza, że twoje ciało utknęło w jakimś punkcie z powodu na przykład złego ustawienia rąk lub nóg, co sprawia, że niemożliwe jest przeprowadzenie ataku lub skuteczna obrona.
  • Mentalne itsuki oznacza, że natrafiamy na blokadę psychiczną, która wynika z braku koncentracji lub złego nastawienia.

W budo itsuki trzeba unikać w sobie, za to wykorzystywać je, gdy tylko pojawia się u przeciwnika.

KYO JITSU

Edo Kokichi Sensei wyjaśnia kyo jitsu tak: „otwarcie w fizycznej lub duchowej postawie nazywane jest kyo, lub jitsu.”

W dawnych czasach istniała już podobna porada dla szermierzy: „wykonując poprawne ruchy ważnym jest unikanie jitsu (silnych stron) przeciwnika i wykorzystywanie jego kyo (słabości). Atakując to, czego przeciwnik nie potrafi skutecznie ochronić, osiągniemy najlepsze skutki przy niewielkim wysiłku. Początkującym jednak bardzo ciężko jest rozpoznać różnice między kyo a jitsu. By nauczyć się je rozróżniać, trzeba poświęcić temu bardzo wiele treningu.”

Wyjaśnienie kyo i jitsu nie jest czymś, co Edo Kokichi Sensei wymyślił sam. Koncepty te po raz pierwszy zarysował Sun Tzu, starożytny chiński uczony. Jego dzieło, Sztuka wojny, jest ważną lekturą dla każdego adepta budo.

MITSU NO SEN

Dla osób które nie ćwiczą kendo może być trudno sobie to wizualizować, ale warto na to zagadnienie spojrzeć. Musashi Miyamoto (ur. 1584), jeden z najlepszych szermierzy w historii Japonii, pisał o tym w Gorin no sho.

Mitsu no sen oznacza dosłownie „trzy rodzaje inicjatywy”.

Te trzy rodzaje to:

  • Sensen no sen – umiejętność przewidzenia zamiarów przeciwnika jeszcze zanim zacznie on wprowadzać je w życie i odpowiedzenie odpowiednią kontr techniką.
  • Sen no sen – umiejętność rozpoznania zamiarów przeciwnika w chwili gdy ten zaczyna je realizować i wyprzedzenie ich odpowiednią kontr techniką.
  • Go no sen – reakcjana ruch przeciwnika już po tym, gdy zaczął on go wykonywać, obrona i wykonanie kontrataku.

W realiach iaido:

  • Nukitsuke w pierwszym kata to wykonanie ruchu z inicjatywą sensen no sen lub sen no sen. Wyczuwamy tu zamiar przeciwnika i wykonujemy nukitsuke nim ten zdąży się poruszyć.
  • W kata numer trzy wyczekanie na cięcie w głowę to wprowadzenie w życie go no sen. Reagujemy na ruch który już trwa i odpowiadamy obroną (ukenagashi), po której od razu następuje kontratak.

KENSHINTAI ICHI

Kenshitai ichi oznacza, że miecz, serce (nastawienie) i ciało są jednym. Powiedzenie to oznacza, że elementy te muszą współdziałać w harmonii. Miecz oznacza tu nie tylko broń – odnosi się również do szeroko pojętej techniki.

W Japonii istnieje powiedzenie „kokoro tadashikereba ken mo tadashii”, które oznacza „jeśli twoje nastawienie jest poprawne, twój miecz (technika) również będzie poprawny.”

Trenując iaido ze złym nastawieniem, na przykład po to by zarabiać na nim pieniądze lub zdobywać sławę, nigdy nie osiągnie się poprawnej techniki, nawet jeśli z zewnątrz będzie ona piękna.

Dobra technika iaido charakteryzuje się, między innymi, tym, że ciało (tai) zawsze znajduje się w równowadze, postawa jest wyprostowana, ramiona są rozluźniona, a siła skupiona jest w tanden.

O doskonałym iaido powiemy tylko wtedy, gdy technika (ken), nastawienie (shin) i ciało (tai) są idealne każde z osobna, a do tego współgrają ze sobą w perfekcyjnej harmonii.

SHIKAI

Według Kamimoto Eiichi Sensei (9 dan iaido) celem iaido jest przede wszystkim trening mentalny, potem trening fizyczny i opanowanie techniki. Mówiąc o treningu mentalnym mamy na myśli zrozumienie heijoshin, fudoshin, zanshin etc.

Trening mentalny można rozumieć również jako pokonanie czterech słabości (shikai), zwanych kyo ku gi waku, które tłumaczy się, odpowiednio, jako zdumienie, strach, zwątpienie i zdziwienie.

  • Jeśli ruch przeciwnika wprawia cię w zdumienie, zaskakuje cię, niemożliwym jest poprawne osądzenie sytuacji i odpowiednia reakcja;
  • Jeśli boisz się swojego przeciwnika, niemożliwym jest wykonanie odpowiedniej techniki, gdyż strach paraliżuje;
  • Gdy wątpisz („czy trafić go w głowę, czy może lepiej nie… może w rękę…”), nie będziesz w stanie właściwie odpowiedzieć na atak przeciwnika;
  • Również zdziwienie sprawi, że nie dopasujesz się odpowiednio szybko i właściwie do czynności przeciwnika.

Cel treningu iaido można podsumować jako dążenie do opanowania tych czterech słabości. Oczywiście nie zawsze możliwe jest uwolnienie się od wszystkich czterech, ale chodzi o to, by w naszym treningu być ich świadomym i starać się je po kolei opanowywać.

KENCHUTAI

Kenchutai oznacza dosłownie „czekanie w czasie ataku.”

Ken tutaj oznacza atakować, zaś tai oznacza czekać. Koncept ten znany jest też jako kentai ichi, „atak i czekanie są jednym.”

Wyrażenie to wskazuje na fakt, że atak i obrona są dwoma aspektami jednego pojęcia, dwiema stronami tego samego medalu – żadna nie może istnieć bez drugiej. Atak zawsze zawiera w sobie elementy obrony, obrona zaś elementy ataku.

W budo ważnym jest umieć rozpoznać, kiedy należy atakować, a kiedy trzeba czekać. Nie można atakować przeciwnika na siłę, w momencie gdy jest on maksymalnie skupiony i nie widać u niego żadnego otwarcia. Z drugiej strony, jeśli u przeciwnika widoczna jest jedna z czterech słabości, trzeba to wykorzystać bez wahania. Jasnym jest, że  jedynym sposobem na opanowanie i stosowanie ken oraz tai potrzebny jest długi trening.

KIKENTAI ICHI

Wyrażenie to oznacza dosłownie, że duch (ki), miecz (ken), i ciało (tai) są jednym (ichi).

Oznacza to, że w wykonaniu jakiejkolwiek techniki te trzy elementy muszą ze sobą jak najlepiej współgrać.

Pchnięcie bez odpowiedniego nastawienia, lub gdy ciało i miecz nie są zgrane, nie da nam siły potrzebnej do pokonania przeciwnika.

  • Ki oznacza ducha, gdzie każdy ruch wykonywany jest z takim nastawieniem, jakby miał być to ostatni ruch w twoim życiu. W każdej technice powinno być widoczne wyrażenie zenryoku o tsukusu, „wszystko co w naszej mocy”.
  • Ken oznacza posługiwanie się mieczem, gdzie ważne jest, by hasuji (krawędź ostrza) wskazywała w dobrym kierunku.
  • Tai wzięło się od taisabaki, ruchów ciała. Oczywiście ruchy ciała wiążą się bezpośrednio z pracą nóg; każde przemieszczenie w iaido musi być płynne, jakbyś przesuwał się po podłożu, jak na deskorolce. Ruchy muszą być gładkie, nie zakłócające równowagi ciała i nie zmuszające do unoszenia lub opuszczania bioder.

Źródło: Dojo Kiryoku

Autor: Louis Vitalis Sensei (dojo MUSEIDO Amsterdam)

Tłumaczenie na j. angielski René van Amersfoort Sensei (dojo KIRYOKU Zoetermeer) 31th March 2011

Tłumaczenie na j. polski Maciej Gałązka